Υπάρχουν ονόματα που λειτουργούν απλώς ως διακριτικοί τίτλοι. Υπάρχουν όμως και ονόματα που περικλείουν μια ολόκληρη ιστορία, μια πνευματική παρακαταθήκη και μια διαρκή πρόσκληση προς το μέλλον.

Το όνομα «Βενιαμίν ο Λέσβιος», το οποίο φέρει το 5ο Γενικό Λύκειο Μυτιλήνης, ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Δεν αποτελεί μόνο μια τιμητική αναφορά σε έναν επιφανή Λέσβιο. Εκφράζει έναν συγκεκριμένο τρόπο αντίληψης της παιδείας: την αγάπη για τη γνώση, την ελευθερία της σκέψης, την τόλμη της αναζήτησης και την ευθύνη του μορφωμένου ανθρώπου απέναντι στην κοινωνία.

Ένας Λέσβιος με ευρωπαϊκό ορίζοντα

Ο Βενιαμίν ο Λέσβιος γεννήθηκε στο Μεγαλοχώρι της περιοχής Πλωμαρίου το 1759 ή, σύμφωνα με άλλες πηγές, το 1762. Η ακριβής χρονολογία της γέννησής του παραμένει αβέβαιη· βέβαιη, όμως, είναι η θέση που κατέκτησε ανάμεσα στις σημαντικότερες μορφές του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

Σε νεαρή ηλικία ακολούθησε τον μοναχικό βίο και βρέθηκε στο Άγιον Όρος. Η πορεία του, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στα όρια μιας συμβατικής εκκλησιαστικής παιδείας. Σπούδασε στις Κυδωνίες της Μικράς Ασίας και στη συνέχεια ταξίδεψε στην Ευρώπη, όπου ήρθε σε επαφή με τα νέα επιστημονικά και φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής του.

Στην Πίζα, στη Φλωρεντία, στο Παρίσι και στο Λονδίνο μελέτησε Μαθηματικά, Φυσική, Αστρονομία και Φιλοσοφία. Γνώρισε από κοντά τον ευρωπαϊκό επιστημονικό κόσμο και κατανόησε ότι η γνώση δεν είναι ακίνητη ούτε κλεισμένη σε παλαιά σχήματα. Είναι μια ζωντανή πορεία αναζήτησης, παρατήρησης, αμφισβήτησης και δημιουργίας.

Κι όμως, παρά τους μεγάλους ορίζοντες που ανοίχθηκαν μπροστά του, δεν ξέχασε τον τόπο και το Γένος του. Επέστρεψε για να διδάξει και να μεταφέρει στον ελληνικό χώρο όσα είχε μάθει. Δεν κράτησε τη γνώση ως προσωπικό προνόμιο· την έκανε προσφορά.

Ο δάσκαλος που άνοιγε παράθυρα

Ο Βενιαμίν δίδαξε Μαθηματικά, Φυσική, Αστρονομία, Φιλοσοφία και Ηθική. Υπήρξε ένας δάσκαλος που δεν αρκέστηκε στην απομνημόνευση ούτε στη μηχανική επανάληψη καθιερωμένων γνώσεων. Προσπάθησε να καλλιεργήσει στους μαθητές του την παρατήρηση, τη λογική σκέψη και την επιστημονική μέθοδο.

Στην Ακαδημία των Κυδωνιών συνέβαλε στη διαμόρφωση ενός σπουδαίου πνευματικού κέντρου για τον υπόδουλο Ελληνισμό. Εκεί η διδασκαλία δεν περιοριζόταν στα παραδοσιακά μαθήματα, αλλά άνοιγε δρόμους προς τις φυσικές επιστήμες και τη νεότερη ευρωπαϊκή φιλοσοφία.

Οι αντιλήψεις του προκάλεσαν αντιδράσεις. Οι νέες επιστημονικές θεωρίες, η διδασκαλία του ηλιοκεντρικού συστήματος και η επιμονή του στην ελεύθερη έρευνα θεωρήθηκαν από ορισμένους επικίνδυνες. Ο ίδιος, όμως, δεν υποχώρησε εύκολα. Γνώριζε ότι η αληθινή παιδεία δεν γεννιέται μέσα στον φόβο, αλλά μέσα στον διάλογο και στην έντιμη αναζήτηση της αλήθειας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η θεωρία του για το «Πανταχηκίνητον», με την οποία προσπάθησε να ερμηνεύσει φυσικά φαινόμενα και δυνάμεις. Ανεξάρτητα από τη μεταγενέστερη επιστημονική αξιολόγησή της, η θεωρία αυτή φανερώνει έναν άνθρωπο που δεν αρκούνταν στη μεταφορά ξένων γνώσεων. Τολμούσε να σκέφτεται δημιουργικά και να διατυπώνει τις δικές του επιστημονικές υποθέσεις.

Από τη μόρφωση στην ελευθερία

Για τον Βενιαμίν η παιδεία δεν ήταν αποκομμένη από τη ζωή του λαού. Δεν ήταν πολυτέλεια για τους λίγους ούτε στολίδι κοινωνικής προβολής. Ήταν δύναμη αφύπνισης και προϋπόθεση ελευθερίας.

Μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία και συνδέθηκε ενεργά με τον Αγώνα της Ελληνικής Επανάστασης. Συμμετείχε στις πολιτικές και διοικητικές διεργασίες των πρώτων επαναστατικών χρόνων και ανέλαβε αποστολές σχετικές με τα νησιά του Αιγαίου και τις Σποράδες.

Έτσι, η πορεία του δασκάλου συναντήθηκε με την πορεία του αγωνιστή. Η θεωρία έγινε πράξη και η μόρφωση μετατράπηκε σε κοινωνική ευθύνη. Ο Βενιαμίν δεν δίδαξε απλώς για την ελευθερία· εργάστηκε για να γίνει η ελευθερία ιστορική πραγματικότητα.

Πέθανε στο Ναύπλιο στις 26 Αυγούστου 1824, μέσα στις δύσκολες συνθήκες της Επανάστασης. Άφησε, όμως, πίσω του ένα έργο που ξεπερνά τα όρια της εποχής του.

Γιατί το όνομά του ανήκει στο σχολείο μας

Το 1999 το πρώην Πολυκλαδικό Λύκειο Μυτιλήνης συνέχισε την πορεία του ως 5ο Ενιαίο Λύκειο Μυτιλήνης, φέροντας το όνομα «Βενιαμίν ο Λέσβιος». Σήμερα, ως 5ο Γενικό Λύκειο Μυτιλήνης, εξακολουθεί να φέρει με τιμή αυτό το όνομα.

Η επιλογή είναι βαθιά ταιριαστή με την αποστολή ενός σύγχρονου δημόσιου σχολείου.

Ο Βενιαμίν ήταν άνθρωπος του τόπου μας, αλλά δεν εγκλωβίστηκε στα όριά του. Τίμησε την παράδοσή του, χωρίς να φοβηθεί τη νέα γνώση. Υπήρξε μοναχός και συγχρόνως πρωτοπόρος μελετητής των φυσικών επιστημών. Υπήρξε δάσκαλος, φιλόσοφος και ενεργός πολίτης. Συνδύασε την ελληνική παιδεία με τον ευρωπαϊκό πνευματικό ορίζοντα και τη θεωρητική γνώση με την ευθύνη απέναντι στην κοινωνία.

Αυτόν ακριβώς τον συνδυασμό καλείται να υπηρετεί και το σημερινό σχολείο: να έχει ρίζες, αλλά και ανοιχτά παράθυρα· να σέβεται την ιστορία, χωρίς να φοβάται το μέλλον· να μεταδίδει γνώσεις, αλλά συγχρόνως να διαμορφώνει ελεύθερους, υπεύθυνους και δημιουργικούς ανθρώπους.

Ένα όνομα ως καθημερινή ευθύνη

Το όνομα ενός μεγάλου δασκάλου δεν τιμάται μόνο με επιγραφές, επετείους και τελετές. Τιμάται μέσα στην καθημερινή ζωή του σχολείου.

Τιμάται κάθε φορά που ένας μαθητής διατυπώνει μια ειλικρινή απορία. Κάθε φορά που ένας εκπαιδευτικός ενθαρρύνει την έρευνα και τον διάλογο. Κάθε φορά που η επιστήμη συναντά τον πολιτισμό, η τεχνολογία υπηρετεί τον άνθρωπο και η σχολική γνώση συνδέεται με την πραγματική ζωή.

Τιμάται όταν το σχολείο δεν αποκλείει, αλλά αγκαλιάζει. Όταν δεν φοβάται τις διαφορετικές δυνατότητες και ανάγκες των μαθητών του. Όταν ανοίγεται στην κοινωνία, καλλιεργεί τη συνεργασία, ενισχύει τη δημιουργικότητα και προετοιμάζει τους νέους όχι μόνο για τις εξετάσεις, αλλά και για τη ζωή.

Το 5ο Γενικό Λύκειο Μυτιλήνης δεν φέρει, επομένως, το όνομα του Βενιαμίν του Λεσβίου μόνο για να θυμάται έναν μεγάλο άνθρωπο του παρελθόντος. Το φέρει για να θυμίζει καθημερινά προς ποια κατεύθυνση οφείλει να πορεύεται.

Με σεβασμό στην παράδοση.
Με εμπιστοσύνη στην επιστήμη.
Με ανοιχτό πνεύμα.
Με κοινωνική ευθύνη.
Με πίστη στη δύναμη της παιδείας.

Γιατί η ουσιαστικότερη παρακαταθήκη του Βενιαμίν του Λεσβίου μπορεί να συνοψιστεί σε μια φράση που γίνεται και δικό μας παιδαγωγικό σύνθημα:

Η γνώση ως ελευθερία.